Ecce Homo – Zie de mens. Of de kunst van de ander tevoorschijn luisteren: Presentie als fundament voor kwaliteit van leven in de NAH-zorg

Doel / introductie

De presentiebenadering – gekenmerkt door authentieke aanwezigheid en relationele aandacht – wordt steeds meer erkend als essentieel element in de geestelijke gezondheidszorg. Voor mensen met niet-aangeboren hersenletsel (NAH), die kampen met complexe psychosociale, cognitieve en emotionele uitdagingen, is deze benadering bijzonder relevant. Ondanks het belang van kwaliteit van leven bij NAH, is de rol van presentie in deze zorgcontext nog onvoldoende onderzocht en bewust toegepast. Dit onderzoek beoogt de meerwaarde van presentie in de NAH-zorg in kaart te brengen en concrete handvatten te bieden voor implementatie in de dagelijkse zorgpraktijk.

Opzet en methode

Het onderzoek combineert een uitgebreide literatuurstudie naar de presentiebenadering (Baart, 2001; 2024) met een praktijkonderzoek binnen een woonvorm van SWZ zorg. Via een voor- en nameting (december 2024 – mei 2025) werd bij begeleiders (n=10, waarvan n=5 complete respons) de impact gemeten van een minimale interventie (één uur training via presentatie) op presentievaardigheden en locus of control. Gebruikte instrumenten waren een speciaal ontwikkelde presentievragenlijst (12 items, 5-punts Likertschaal) en de locus of control-vragenlijst van Rotter.

Resultaten

De literatuurstudie toont aan dat presentie bijdraagt aan vertrouwensrelaties, preventie van escalaties, empowerment en professionele voldoening. Het praktijkonderzoek laat bij vier van de vijf respondenten positieve ontwikkelingen zien: verbetering in het stellen van open vragen, toename van eigenaarschap (verschuiving van externe naar interne locus of control bij drie respondenten), en verhoogd bewustzijn van veiligheid creëren. Opvallend is dat deze veranderingen optraden na slechts één uur training, wat het potentieel van kortdurende interventies onderstreept. Begeleiders rapporteerden meer verbinding met cliënten en minder doorlopende zorgvragen.

Conclusie / Discussie

Presentie blijkt een krachtige, maar onderbenuttе benadering in de NAH-zorg. De resultaten suggereren dat zelfs minimale bewustwordingsinterventies significante impact kunnen hebben op de kwaliteit van zorgrelaties. Belangrijke uitdagingen liggen in de huidige ZZP-financiering die onvoldoende ruimte biedt voor relationele zorg en verbinding maken. Voor succesvolle implementatie zijn nodig: (1) systeeminnovatie met flexibele financieringsmodellen, (2) structurele vakmanschapsontwikkeling, en (3) NAH-specifiek vervolgonderzoek met grotere steekproeven. De ontwikkelde tools (trainingsmateriaal, reflectievragenlijsten, implementatieplan, concept businesscase) bieden concrete aanknopingspunten voor bredere uitrol. Presentie vertegenwoordigt geen optionele toevoeging maar een fundamentele herwaardering: het erkennen van de unieke mens achter de diagnose, waarbij “vinden staat verbinden in de weg”.